જમીન વિવાદ અને માપણીથી બચવું છે? તો સમજી લો DLR ના આ ૧૦ મહત્વપૂર્ણ નકશા
![]() |
| "૧૦ વિવિધ પ્રકારના નકશાઓ અને તેની માહિતી દર્શાવતું ઇન્ફોગ્રાફિક" |
શું તમને ખબર છે? શું તમે ક્યારેય પણ વિચાર્યું છે? કે જ્યારે પણ આપણને કોઈ જમીનની ખરીદ-વેચાણ, કરવાનું હોય ત્યારે આપણે કયા કયા નકશાની જરૂર પડતી હોય છે અને DLR Naksha Types, જમીનના નકશાના પ્રકાર કેટલા હોય છે અને તેની જરૂર શા માટે છે તે વિશે જાણીએ અને જ્યારે વારસાઈ આંબો, ભાગલા કે જમીન માપણીની વાત આવે ત્યારે આપણે તે જમીન ના નકશા વિશે વિચાર આવે છે કે માટે આ નકશા કઢાવવા જોઈતા હતા એટલે વાત આવે છે DLR (Department of Land Records) ના નકશા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થાય છે. ઘણા લોકોને ખબર નથી હોતી કે તેમની જરૂરિયાત મુજબ કયો નકશો કઢાવવો જોઈએ.
DLR એટલે Department of Land Records (જમીન દફતર વિભાગ).જિલ્લા કક્ષાએ આ કચેરી DILR (District Inspector Land Records - જિલ્લા નિરીક્ષક ભૂમિ રેકોર્ડ) તરીકે ઓળખાય છે, જે ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગ (Revenue Department) હેઠળ કામ કરે છે. આ વિભાગનું મુખ્ય કામ જમીનના નકશા બનાવવા, જમીનની માપણી કરવી અને ભૌગોલિક રેકોર્ડ સાચવવાનું છે.
📋DLR / DILR કચેરીની મુખ્ય કામગીરી શું હોય છે?
- ખાતેદાર ખેડૂતની અરજી મળ્યા બાદ સરવેયર દ્વારા પ્રત્યક્ષ જમીન પર જઈને ખેતર કે પ્લોટની ચોક્કસ હદ અને ક્ષેત્રફળ માપવાની કામગીરી કરવામાં આવે છે.
- જ્યારે કોઈ જમીન કે ખેતરમાં વારસદારો અથવા ભાઈઓ વચ્ચે આંતરિક હિસ્સા (પોત-હિસ્સા) પાડવાના હોય, ત્યારે દરેકના ભાગે આવતી જમીન અલગ કરી તેનો નવો નકશો તૈયાર કરી આપે છે.
- જમીનના માપ કે ક્ષેત્રફળમાં સરકારી સુધારા વધારા અથવા કોઈ ફેરફાર થાય ત્યારે તે મુજબનું કમી જાસ્તી પત્રક (KJP) તૈયાર કરવાની જવાબદારી આ વિભાગની છે.
- જ્યારે બે પડોશીઓ વચ્ચે સરહદનો વિવાદ થાય કે અદાલત દ્વારા જમીનની સાચી સ્થિતિ જાણવાનો હુકમ થાય, ત્યારે કાનૂની પુરાવા તરીકે સત્તાવાર માપણી DLR દ્વારા કરવામાં આવે છે.
- સરકારના કોઈ મોટા પ્રોજેક્ટ (જેમ કે હાઈવે, રેલ્વે કે કેનાલ) માટે જ્યારે ખાનગી જમીન સંપાદન (Acquire) કરવાની હોય, ત્યારે કઈ જમીનનો કેટલો ભાગ કપાતમાં જાય છે તેનું ચોક્કસ માપ નક્કી કરવાનું કામ આ વિભાગ કરે છે.
- બિનખેતી (NA) થયેલી મિલકતો તેમજ શહેરી કે ગામથણ વિસ્તારોમાં માપણી કરીને પ્રોપર્ટી કાર્ડ (Property Cards) અને તેના નકશાઓ બનાવવાની કામગીરી કરે છે.
- સમય અંતરે આધુનિક ટેકનોલોજી (GPS/DGPS) દ્વારા થતી નવી જમીન માપણી અને તેના આધારે લોકોની અરજી કે વાંધાઓનો નિકાલ કરી ડિજિટલ રેકોર્ડ સુધારવાનું કામ કરે છે.
💡ઉપયોગી માહિતી: જમીન માપણી સંબંધિત વિવિધ પ્રકારની અરજીઓ હવે ગુજરાત સરકારના iORA Portal (Integrated Online Revenue Applications) પરથી ઓનલાઈન પણ કરી શકાય છે.
👉DLR (department of land records) ના ૧૦ નકશા: જમીન ખરીદતા પહેલાં દરેક વિગત સવિસ્તાર સમજો
ગુજરાતમાં જમીન, પ્લોટ કે ખેતર ખરીદતી વખતે માત્ર ૭/૧૨ (સાતબાર) કે ૮-અ ના ઉતારા જોવા પૂરતા નથી. જમીનની સાચી ભૌગોલિક સ્થિતિ, તેની ચોક્કસ સીમાઓ (Boundaries), કાનૂની વિવાદો અને વાસ્તવિક માપ જાણવા માટે DLR (Department of Land Records) દ્વારા જારી કરવામાં આવતા નકશાઓ સૌથી મહત્વના દસ્તાવેજ છે.
જો તમે જમીન સંબંધિત બ્લોગ, કાનૂની સલાહ અથવા ખરીદ-વેચાણ સાથે જોડાયેલા છો, તો આ ૧૦ પ્રકારના નકશા વિશેની વિસ્તૃત માહિતી તમારા માટે અનિવાર્ય છે.
📌DLR ના ૧૦ નકશા અને તેની સંપૂર્ણ વિસ્તૃત વિગતો
- વિસ્તૃત માહિતી: ગામ નકશો એ આખા ગામની જમીનનું સામૂહિક પ્રતિબિંબ છે. આ નકશામાં સમગ્ર ગામની સરહદની અંદર આવતા તમામ સરવે નંબર (Survey Numbers) ની ગોઠવણી એકસાથે જોઈ શકાય છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: ગામના મુખ્ય કે ગૌણ રસ્તાઓ, કુદરતી નાળા, નદી કે તળાવ, ગૌચરની જમીનો, સ્મશાન અને તમામ સરકારી કે ખાનગી માલિકીની જમીનોની સરહદ.
- મુખ્ય ઉપયોગ: આ નકશાનો ઉપયોગ કોઈપણ જમીન આખા ગામના નકશામાં કઈ દિશામાં અને કયા લોકેશન પર આવેલી છે તે મેક્રો લેવલ પર સમજવા માટે થાય છે.
- વિસ્તૃત માહિતી: આ ગામના નકશામાંથી કોઈ એક ચોક્કસ સર્વે નંબર (કે બ્લોક નંબર) ને મોટો (Zoom) કરીને બનાવવામાં આવતો નકશો છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: પસંદ કરેલા ચોક્કસ સર્વે નંબરનો ભૌગોલિક આકાર, તેની સીમાઓ (મેઝરમેન્ટ લાઇન) અને તેની ચારેય દિશામાં કયા પાડોશી સર્વે નંબર (Adjoining Properties) આવેલા છે તેની સ્પષ્ટ માહિતી.
- મુખ્ય ઉપયોગ: ખેતર કે પ્લોટની વાસ્તવિક હદ નક્કી કરવા માટે અને આજુબાજુના પડોશીઓ સાથે સરહદનો વિવાદ ટાળવા આ નકશો જોવો જરૂરી છે.
- વિસ્તૃત માહિતી: ટીપ્પણ એ બ્રિટિશ કાળ કે આઝાદી સમયની સૌપ્રથમ મૂળ માપણી (Original Survey) વખતે તૈયાર કરવામાં આવેલો ઐતિહાસિક અને મૂળભૂત નકશો છે. તે સામાન્ય રીતે હસ્તલિખિત કે જૂની શૈલીમાં હોય છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: આમાં સાંકળ (Chain) કે આના-આની પદ્ધતિથી કરેલી જૂની માપણીના ચોક્કસ આંકડા અને રેકોર્ડ્સ હોય છે.
- મુખ્ય ઉપયોગ: જ્યારે બે ખેડૂતો કે પક્ષકારો વચ્ચે જમીનની સીમા (બાઉન્ડરી) બાબતે તીવ્ર વિવાદ કે કોર્ટ કેસ થાય છે, ત્યારે પુરાવા તરીકે મામલતદાર કે હાઇકોર્ટ હંમેશા 'ટીપ્પણ નકશો' મંગાવે છે.
- વિસ્તૃત માહિતી: સમય જતાં જ્યારે કોઈ એક મોટા સર્વે નંબરના માલિકો વચ્ચે આંતરિક ભાગલા થાય (દા.ત. પિતાની જમીન ભાઈઓ વચ્ચે વહેંચાય), ત્યારે આ પેટા-વિભાગ (Sub-division) નકશો બને છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: આમાં મૂળ સર્વે નંબરના થયેલા ટુકડા જેમ કે, ૧૩૫/૧, ૧૩૫/૨, ૧૩૫/૩ વગેરે દર્શાવવામાં આવે છે. કયા ભાગીદારના હિસ્સામાં કેટલા ચોરસ મીટર કે ગુંઠા જમીન આવી અને તે કઈ દિશામાં છે તે દેખાય છે.
- મુખ્ય ઉપયોગ: વારસાઈ આંબો નક્કી કરવા, જમીનની વહેંચણીના દસ્તાવેજ કરવા અને બેંકમાંથી લોન લેતી વખતે પોતાનો અલગ હિસ્સો સાબિત કરવા.
- વિસ્તૃત માહિતી: આ જમીન રેકોર્ડ વિભાગનો સૌથી શુદ્ધ ટેકનિકલ અને ગાણિતિક નકશો છે. તેને ફીલ્ડ મેઝરમેન્ટ બુક (FMB) સ્કેચ કહેવાય છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: જમીનની તમામ બાજુઓની લંબાઈ અને પહોળાઈના ચોક્કસ માપ (મીટરમાં કે ફૂટમાં), ખૂણાઓના અંશ (Angles), અને કુલ ક્ષેત્રફળ (હેક્ટર-આરે-ચોરસ મીટરમાં) ગાણિતિક ગણતરી સાથે દર્શાવેલ હોય છે.
- મુખ્ય ઉપયોગ: સરકારી કચેરી દ્વારા રી-સર્વે અથવા જમીનની ભૌતિક માપણી (Physical Measurement) કરાવવા માટે આ નકશો પાયાનો દસ્તાવેજ ગણાય છે.
- વિસ્તૃત માહિતી: આ નકશો ખાસ કરીને કાનૂની સલામતી અને જમીન સુધી પહોંચવાના રસ્તા (Access Road) ની ખાતરી કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: તમારા સર્વે નંબર સુધી પહોંચવા માટે સરકારી રેકોર્ડ પર કોઈ જાહેર રસ્તો, નેશનલ હાઈવે, સ્ટેટ હાઈવે કે ગાડામાર્ગ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તે દર્શાવે છે. સાથે જ આજુબાજુની સરકારી પડતર કે ગૌચર જમીનની માહિતી આપે છે.
- મુખ્ય ઉપયોગ: બિનખેતી (NA) ની મંજૂરી મેળવતી વખતે કાયદેસરનો રસ્તો સાબિત કરવા માટે આ નકશો અનિવાર્ય છે.
- વિસ્તૃત માહિતી: મોટા શહેરોની આસપાસ કે ઔદ્યોગિક ઝોન (GIDC) માં જમીનોને વ્યવસ્થિત આયોજન પૂર્વક મોટા બ્લોક કે સેક્ટરમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: મોટા વિસ્તારો જેમ કે સેક્ટર-૧, સેક્ટર-૨ અથવા બ્લોક-A, બ્લોક-B ની સીમાઓ.
- મુખ્ય ઉપયોગ: મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ, પ્રાઇવેટ ટાઉનશિપના આયોજન અને શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ (AUDA, SUDA, VUDA વગેરે) ના આયોજન માટે ઉપયોગી.
- વિસ્તૃત માહિતી: જીઓગ્રાફિકલ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (GIS) આધારિત આ સંપૂર્ણ આધુનિક અને કોમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ સેટેલાઈટ મેપ છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: કમ્પ્યુટર કે મોબાઈલ સ્ક્રીન પર સેટેલાઇટ ઈમેજની ઉપર ડિજિટલ સરવે નંબર સુપર-ઈમ્પોઝ (ગોઠવેલા) જોવા મળે છે.
- મુખ્ય ઉપયોગ: કચેરીએ ગયા વગર જમીનનું વાસ્તવિક ગૂગલ અર્થ લોકેશન, જમીનની આસપાસ થયેલું ડેવલપમેન્ટ અને અંદાજિત સીમાઓ ઓનલાઇન જોવા માટે.
- વિસ્તૃત માહિતી: આ નકશો ગ્રામ્ય વિસ્તાર માટે નહિ પરંતુ સીટી સર્વે (City Survey) અને ટાઉન પ્લાનિંગ (TP) સ્કીમ હેઠળ આવતી અર્બન પ્રોપર્ટી માટે હોય છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: ટીપી સ્કીમ હેઠળ ફાળવાયેલા ફાઈનલ પ્લોટ (FP) નંબરો, કપાતમાં ગયેલી જમીન, રોડ લાઈન અને અનામત રાખેલા પ્લોટ્સ (ગાર્ડન, સ્કૂલ વગેરે માટે).
- Ref/Link: તમે આ નકશાઓ ગુજરાત સરકારના સત્તાવાર Revenue Department Maps પોર્ટલ પરથી પણ ચેક કરી શકો છો.
- મુખ્ય ઉપયોગ: શહેરમાં પ્લોટ, દુકાન કે મકાન ખરીદતી વખતે બિલ્ડિંગ પ્લાન પાસ કરાવવા અને પ્રોપર્ટીનું કાયદેસરનું ટાઇટલ ચેક કરવા.
- વિસ્તૃત માહિતી: જ્યારે જમીનમાં નવો સુધારો થાય, કોઈ સરકારી પ્રોજેક્ટ (જેમ કે બુલેટ ટ્રેન કે હાઈવે) માટે જમીન સંપાદન (Acquisition) થાય ત્યારે જૂના નકશા રદ કરીને નવો સુધારેલો નકશો બનાવવામાં આવે છે.
- નકશામાં શું દેખાય છે?: નકશામાં જૂની સ્થિતિ (Before) અને સુધારા પછીની નવી સ્થિતિ (After) નું ચિત્ર સ્પષ્ટ બતાવવામાં આવે છે.
- મુખ્ય ઉપયોગ: સરકારી મહેસૂલી દફતરે છેલ્લી અને અદ્યતન (Updated) સ્થિતિ જાળવી રાખવા માટે.
📍બ્લોગના વાચકો માટે બોનસ ટિપ્સ (ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો):
- ખરીદી પહેલાં સરખામણી: જમીન ખરીદતી વખતે હંમેશા ૭/૧૨ માં દર્શાવેલું ક્ષેત્રફળ અને FMB સ્કેચ/ટીપ્પણ માં દર્શાવેલા માપ એકબીજા સાથે મેચ થાય છે કે નહીં તે સરખાવી લેવું જોઈએ.
- ઓનલાઇન ક્યાંથી ડાઉનલોડ કરવા?: વાચકો ગુજરાત સરકારના સત્તાવાર AnyRoR Portal અથવા Bhu Naksha Gujarat ની મુલાકાત લઈને પોતાના જિલ્લા, તાલુકા અને ગામની પસંદગી કરીને ડિજિટલ ગામ નકશો કે પ્લોટ મેપ ડાઉનલોડ કરી શકે છે.
- પ્રમાણિત નકશો (Certified Copy): કોર્ટ કેસ કે સત્તાવાર સરકારી કામકાજ માટે ઓનલાઇન સાદા નકશાને બદલે તાલુકા DLR કચેરી કે ઇ-ધરા કેન્દ્રમાંથી સરકારી સિક્કા અને ડિજિટલ સાઇનવાળો પ્રમાણિત નકશો જ કઢાવવો હિતાવહ છે.
➡️આ નકશા ક્યાંથી અને કેવી રીતે મેળવવા?
- ઓનલાઈન: ગુજરાત સરકારની સત્તાવાર વેબસાઈટ AnyRoR Portal (https://anyror.gujarat.gov.in) પરથી.
- ઓફલાઈન: તમારા તાલુકાની DLR ઓફિસ, e-Dhara કેન્દ્ર, અથવા મામલતદાર કચેરીનો સંપર્ક કરીને.
- ખાસ ધ્યાનમાં રાખો: કોઈપણ જમીન ખરીદતા પહેલાં માત્ર 7/12 કે 8-A ના ઉતારા જોવા પૂરતા નથી. જમીનની સીમા, રસ્તા અને ભાગલાની સાચી ખાતરી કરવા માટે ઉપર જણાવેલા નકશાઓ ચેક કરવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
⬇️વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ - Frequently Asked Questions)
- માહિતીની સચોટતા અંગે: આ બ્લોગ પોસ્ટમાં આપવામાં આવેલી માહિતી અને ઇન્ફોગ્રાફિક (નકશાના પ્રકારો અને તેના ઉપયોગો) માત્ર સામાન્ય જાણકારી અને શૈક્ષણિક હેતુ (Educational Purpose) માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. DLR (જમીન દફતર વિભાગ) ના નિયમો, પોર્ટલના ઇન્ટરફેસ અને નકશાની વ્યાખ્યાઓમાં સમય જતાં સરકારી નિયમો અનુસાર ફેરફાર થઈ શકે છે.
- કાનૂની સલાહનો અભાવ: આ માહિતીને કાનૂની દસ્તાવેજ, સત્તાવાર પુરાવા કે પ્રોફેશનલ કાનૂની સલાહ તરીકે ગણવી નહીં. જમીનની ખરીદ-વેચાણ, વારસાઈ કે સીમા વિવાદ જેવા ગંભીર મામલાઓમાં કોઈપણ આખરી નિર્ણય લેતા પહેલાં, ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ વિભાગની સત્તાવાર વેબસાઈટ AnyRoR / iORA ની મુલાકાત લેવી અથવા તમારા તાલુકાની DLR/DILR કચેરી કે કાનૂની નિષ્ણાત (Revenue Advocate) નો રૂબરૂ સંપર્ક કરી સત્તાવાર અને પ્રમાણિત નકશાઓની ચકાસણી કરી લેવી અનિવાર્ય છે.


Welcome to the CRIMESPOT, please don't spam in comments.