દિલ્હી હાઈકોર્ટનો ચુકાદો: સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ 30 દિવસનો નોટિસ પિરિયડ માફ થઈ શકે નહીં

આકૃતિ: દિલ્હી હાઈકોર્ટના સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ ૩૦ દિવસના નોટિસ પિરિયડને ફરજિયાત રાખવાના તાજેતરના ઐતિહાસિક ચુકાદાને દર્શાવતું કન્સેપ્ટ ગ્રાફિક.

દિલ્હી હાઈકોર્ટનો આદેશ: સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ 30 દિવસનો લગ્ન નોટિસ પિરિયડ સંપૂર્ણપણે ફરજિયાત છે.

દિલ્હી હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં ભારતમાં કોર્ટ મેરેજની સમયમર્યાદા અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સૈયદ ફયાઝુદ્દીન અને અન્ય વિરૂદ્ધ દિલ્હી સરકાર ના કેસમાં, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, 1954 અંતર્ગત ફરજિયાત 30 દિવસનો નોટિસ પિરિયડ કોઈપણ ન્યાયિક સત્તા દ્વારા માફ, હળવો અથવા બાયપાસ કરી શકાશે નહીં, પછી ભલે તે અંગત કે વ્યાવસાયિક મુશ્કેલીનો વાસ્તવિક મામલો કેમ ન હોય.

Special Marriage Act 30 days notice Gujarati, 

આ ચુકાદો મક્કમપણે સ્થાપિત કરે છે કે ભારતમાં સિવિલ મેરેજ (કોર્ટ મેરેજ) માટેની કાનૂની સમયમર્યાદા અપરિવર્તનીય છે. જ્યારે યુગલો કટોકટીના સમયનો સામનો કરી રહ્યા હોય ત્યારે પણ આમાં વહીવટી અથવા ન્યાયિક છૂટછાટ માટે કોઈ અવકાશ રહેતો નથી.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ: યુગલે શા માટે મુક્તિ માંગી હતી?

આ અરજી એક આંતરધર્મીય (interfaith) યુગલ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી જેમણે 11 મેના રોજ તેમના લગ્નની નોટિસ સબમિટ કરી હતી. કાયદાકીય રીતે જરૂરી 30 દિવસ પૂરા થતાં, તેમના લગ્નની નોંધણી અસ્થાયી રૂપે 19 જૂના રોજ નક્કી કરવામાં આવી હતી.

જો કે, આ દરમિયાન વરરાજાને વિદેશમાં નોકરી મળી ગઈ અને તેણે 10 જૂન પહેલા વિદેશ જવું પડે તેમ હતું. વિઝા અને મુસાફરીની કડક સમયમર્યાદાનો સામનો કરી રહેલા આ યુગલે જૂનના પ્રથમ સપ્તાહમાં જ તેમના લગ્નની પ્રક્રિયા ઝડપી (fast-track) કરવા માટે હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો અને 30 દિવસના નિયમમાંથી મુક્તિ માંગી હતી.

કોર્ટે યુગલની વાસ્તવિક વ્યાવસાયિક મર્યાદાઓ અને અસુવિધાને સ્વીકારી હોવા છતાં, આખરે આ અરજીને ફગાવી દીધી હતી.

હાઈકોર્ટના ચુકાદાના મુખ્ય કાનૂની મુદ્દાઓ

જસ્ટિસ પુરુષેન્દ્ર કુમાર કૌરવના ચુકાદામાં ભારતીય કૌટુંબિક કાયદા અને વૈધાનિક અર્થઘટનના કેટલાક પાયાના સિદ્ધાંતો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે:

• કાનૂની આદેશ ન્યાયિક વિવેકબુદ્ધિ કરતાં સર્વોપરી છે.
• કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, 1954ની કલમ 5, 6 અને 16 માં વર્ણવેલ 30 દિવસનો વેઇટિંગ પિરિયડ એ સંસદ દ્વારા ઇરાદાપૂર્વક બનાવવામાં આવેલો મુખ્ય કાયદાકીય નિયમ છે. સંસદે જાહેર વાંધાઓ આમંત્રિત કરવા અને પક્ષકારોની પાત્રતા ચકાસવા માટે આ વિન્ડોની રચના કરી છે. આ એક સ્પષ્ટ કાનૂની આદેશ હોવાથી, અદાલતો પાસે વ્યક્તિગત સુવિધા માટે તેને બદલવાની કે નાબૂદ કરવાની આંતરિક સત્તા નથી.

• "દુરા લેક્સ સેડ લેક્સ" નો સિદ્ધાંત
• કાયદાના લખાણની કડકતા પર ભાર મૂકતા, બેન્ચે લેટિન કાનૂની સિદ્ધાંત dura lex sed lex નો ઉલ્લેખ કર્યો, જેનો અર્થ થાય છે "કાયદો કડક છે, પરંતુ તે કાયદો છે." કોર્ટે નોંધ્યું કે અરજદારની વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિ પ્રત્યેની સહાનુભૂતિ સ્પષ્ટ કાનૂની જોગવાઈઓને બદલવાનું કારણ બની શકે નહીં.
• રીટ અધિકારક્ષેત્રની મર્યાદા (કલમ ૨૨૬)
• હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે બંધારણની કલમ 226 અંતર્ગત, તે મેરેજ ઓફિસરને સંસદના સ્પષ્ટ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આદેશ આપતી રીટ ઓફ મેન્ડમસ (પરમાદેશ) જાહેર કરી શકે નહીં. આવું કરવું એ ન્યાયતંત્રની મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન ગણાશે, જે ન્યાયતંત્રની ભૂમિકાને કાયદાના અર્થઘટનથી હટાવીને નવો કાયદો બનાવવા તરફ દોરી જાય.

કોર્ટ મેરેજનું આયોજન કરતા યુગલો માટે આનો અર્થ શું થાય?

જો તમે સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, 1954 હેઠળ સિવિલ અથવા આંતરધર્મીય લગ્નનું આયોજન કરી રહ્યાં છો, તો આ ચુકાદો લાંબા ગાળાના આયોજનની સંપૂર્ણ આવશ્યકતા પર ભાર મૂકે છે:

1. કોઈ ઈમરજન્સી ફાસ્ટ-ટ્રેકિંગ નહીં: ગમે તેવી કટોકટી હોય—પછી તે વિઝાની સમયમર્યાદા હોય, વિદેશમાં નોકરીની ઓફર હોય કે પારિવારિક ઈમરજન્સી હોય—30 દિવસની જાહેર નોટિસના સમયગાળાને ટૂંકાવી શકાશે નહીં.
2. નક્કી સમયમર્યાદા: લગ્નને કાયદેસર રીતે સંપન્ન કે રજીસ્ટર કરવા માટે, યુગલોએ ઔપચારિક અરજી સબમિટ કર્યાની તારીખથી ઓછામાં ઓછો એક આખો મહિનો રાહ જોવી જ પડશે.
3. કડક ચકાસણી: કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત ઉંમર, સંમતિ, વૈવાહિક સ્થિતિ અથવા પ્રતિબંધિત સંબંધો (prohibited degrees of relationship) અંગેના જાહેર વાંધાઓ મેળવવા માટે આ 30 દિવસની વિન્ડો ખુલ્લી રહે છે.

નિષ્કર્ષ:

દિલ્હી હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો પુનરોચ્ચાર કરે છે કે વ્યક્તિગત કટોકટીઓ કરતાં કાનૂની પ્રક્રિયાઓ વધુ મહત્વની છે. ભારતમાં કોર્ટ મેરેજ કરવા ઈચ્છતા યુગલો માટે, નિર્ધારિત કાનૂની સમયમર્યાદાનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું એ જ એકમાત્ર માન્ય માર્ગ છે.

કાનૂની અસ્વીકરણ / Legal Disclaimer:

આ બ્લોગ પોસ્ટ માત્ર સામાન્ય માહિતી અને જાગૃતિ ફેલાવવાના હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ માહિતીને સત્તાવાર કાનૂની સલાહ (Legal Advice) તરીકે ગણવી નહીં. ભારતમાં લગ્ન સંબંધિત કાયદાઓ જટિલ હોય છે અને તે વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિઓ અથવા અલગ-અલગ ધર્મોના પર્સનલ લો (Personal Laws) ના આધારે બદલાઈ શકે છે. તમારી ચોક્કસ સ્થિતિમાં યોગ્ય માર્ગદર્શન મેળવવા માટે હંમેશા કોઈ પ્રમાણિત વકીલ (Legal Professional) અથવા સંબંધિત મેરેજ રજિસ્ટ્રાર ઑફિસનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.