80મો સ્વતંત્રતા દિવસ: સુરતના દરિયા કિનારેથી લાલ કિલ્લાના તિરંગા સુધી ભારતની સફરનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ

80મો સ્વતંત્રતા દિવસ: સુરત બંદરથી લાલ કિલ્લા સુધી ભારતની આઝાદીનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ

સુરતના દરિયા કિનારે વેપાર કરવા આવેલી એક નાની કંપની (East India Company) થી શરૂ થયેલી ગુલામીની વાર્તા, અગણિત ક્રાંતિકારીઓના લોહી અને બલિદાન બાદ ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ આઝાદીના સૂર્યોદયમાં બદલાઈ હતી!

પ્રસ્તાવના:-

શનિવાર, ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ ના રોજ ભારત પોતાનો ૮૦મો સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવી રહ્યું છે. બ્રિટિશ ગુલામીની જંજીરો તોડીને મુક્ત હવામાં શ્વાસ લીધાને આજે દેશે ૭૯ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી જ્યારે પણ તિરંગો લહેરાય છે, ત્યારે દરેક ભારતીયની છાતી ગર્વથી ફૂલી જાય છે.

વર્ષ ૨૦૨૬ ની ઉજવણી એટલા માટે ખાસ છે કારણ કે આ વર્ષે ભારત ગૌરવશાળી ઇતિહાસની સાથે આધુનિક ટેક્નોલોજીનો સમન્વય કરી રહ્યું છે. એક તરફ જ્યાં દેશ ૧૦૦% સ્વદેશી (Made in India) લશ્કરી હથિયારો સાથે લાલ કિલ્લા પર સલામી આપી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ વડાપ્રધાનનું ભાષણ ‘ભાષિની AI’ ટેક્નોલોજીની મદદથી ૨૨ થી વધુ ભાષાઓમાં લાઈવ ટ્રાન્સલેટ થઈ રહ્યું છે. આ ઉજવણી માત્ર ભૂતકાળને યાદ કરવાની નથી, પરંતુ 'વિકસિત ભારત @ ૨૦૪૭' ના લક્ષ્ય તરફ મજબૂત કદમ વધારવાની છે.

💡૧૬૦૮: પ્રથમ આગમન 

અંગ્રેજોનું 'હેક્ટર' જહાજ વેપાર કરવા માટે સૌથી પહેલા ગુજરાતના સુરત બંદરે આવ્યું હતું. ૧૭૫૭: ગુલામીની શરૂઆત, પ્લાસીના યુદ્ધમાં દગાખોરીથી નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલાને હરાવી અંગ્રેજોએ ભારત પર કબજો શરૂ કર્યો.

બ્રિટિશરોનું ભારત આગમન: વેપારથી શાસન સુધીની સફર

ભારતનો ઇતિહાસ બદલનારી ઘટનાની શરૂઆત વર્ષ ૧૬૦૮ માં થઈ હતી. બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું 'હેક્ટર' નામનું જહાજ કેપ્ટન વિલિયમ હોકિન્સની આગેવાની હેઠળ ગુજરાતના સુરત બંદરે આવી પહોંચ્યું હતું. તે સમયે ભારત વૈભવ અને સમૃદ્ધિની ચરમસીમા પર હતું, જેને દુનિયા 'સોનાની ચિડિયા' કહેતી હતી.

અંગ્રેજો ભારતમાં માત્ર મસાલા, ગળી અને કાપડનો વેપાર કરવાના ઈરાદાથી આવ્યા હતા. ૧૬૦૯ માં કેપ્ટન હોકિન્સ તે સમયના મુઘલ બાદશાહ જહાંગીરના દરબારમાં વેપારની પરવાનગી મેળવવા ગયા. ત્યારબાદ વર્ષ ૧૬૧૩ માં બ્રિટિશ રાજદૂત સર થોમસ રો એ સત્તાવાર મંજૂરી મેળવીને સુરતમાં અંગ્રેજોની પ્રથમ કાયમી વેપારી કોઠી સ્થાપી. અહીંથી શરૂ થયેલો વેપાર ધીમે-ધીમે ભારતના રાજકારણમાં હસ્તક્ષેપ તરફ આગળ વધ્યો.

ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ ભારત પર કેવી રીતે કબજો કર્યો?

સુરતમાં પગ જમાવ્યા પછી અંગ્રેજોએ ભારતની આંતરિક રાજકીય નબળાઈઓ અને રાજાઓ વચ્ચેના અંદરોઅંદરના ઝઘડાઓનો લાભ લેવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે ત્રણ મોટા કેન્દ્રો બનાવ્યા: મદ્રાસ (૧૬૩૯ માં ફોર્ટ સેન્ટ જ્યોર્જ), બોમ્બે (૧૬૬૮) અને કલકત્તા (૧૬૯૦ માં ફોર્ટ વિલિયમ). ભારત પર સત્તા સ્થાપવા માટે બે યુદ્ધો સૌથી નિર્ણાયક સાબિત થયા:

• પ્લાસીનું યુદ્ધ (૧૭૫૭): બંગાળના યુવાન અને તેજસ્વી નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલાએ જ્યારે અંગ્રેજોની કિલ્લેબંધીનો વિરોધ કર્યો, ત્યારે ૨૩ જૂન ૧૭૫૭ ના રોજ પ્લાસીના મેદાનમાં યુદ્ધ થયું. અંગ્રેજ અધિકારી રોબર્ટ ક્લાઈવે નવાબના સેનાપતિ મીર જાફરને સત્તાની લાલચ આપીને દગો કરવા રાજી કર્યો. પરિણામે નવાબની હાર થઈ અને ભારતમાં અંગ્રેજોના કઠપૂતળી શાસનની શરૂઆત થઈ.
• બક્સરનું યુદ્ધ (૧૭૬૪): મીર કાસીમ (બંગાળના નવાબ), અયોધ્યાના નવાબ અને મુઘલ બાદશાહ શાહઆલમ બીજાની સંયુક્ત સેનાએ અંગ્રેજોને ભારતમાંથી હાંકી કાઢવા યુદ્ધ કર્યું, પરંતુ અંગ્રેજોની આધુનિક સૈન્ય વ્યૂહરચના સામે તેઓ હારી ગયા. ૧૭૬૫ ની અલ્હાબાદની સંધિ મુજબ અંગ્રેજોને બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશામાંથી દીવાની સત્તા (ટેક્સ ઉઘરાવવાનો કાનૂની અધિકાર) મળી ગયો. વેપારીઓ હવે સત્તાવાર શાસક બની ગયા હતા.

અંગ્રેજોએ ભારતને હડપવા માટે 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો' (Divide and Rule) ની નીતિ અપનાવી. લોર્ડ વેલેસ્લીની 'સહાયકારી યોજના' અને લોર્ડ ડેલહાઉસીની 'ખાલસા નીતિ' એ ભારતના રજવાડાંઓને પાયમાલ કરી દીધા.

બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન ભારતનું આર્થિક માળખું અને નાણું

ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે અંગ્રેજોના સમયમાં ભારતમાં કયું ચલણ ચાલતું હતું? અંગ્રેજોના આગમન પહેલા ભારતમાં સોના, ચાંદી અને તાંબાના જુદા-જુદા સિક્કા ચાલતા હતા. અંગ્રેજોએ ભારતનું આર્થિક શોષણ કરવા માટે સમગ્ર દેશમાં એક સમાન નાણાકીય વ્યવસ્થા લાગુ કરી.

• કોઈનેજ એક્ટ (coinage act 1835): આ કાયદા દ્વારા અંગ્રેજોએ મુઘલ શૈલીના સિક્કા બંધ કરીને સમગ્ર દેશમાં એક સમાન 'બ્રિટિશ ઇન્ડિયા સિક્કા' શરૂ કર્યા, જેના પર બ્રિટનના રાજા વિલિયમ ચોથા અને બાદમાં રાણી વિક્ટોરિયાનો ચહેરો અંકિત કરવામાં આવ્યો.
• ચલણની ગણતરી (રૂપિયો, આના અને પાઈ): તે સમયે ૧ રૂપિયાનું વિભાજન આજના જેવું નહોતું. ૧ રૂપિયો એટલે ૧૬ આના, ૧ આના એટલે ૪ પૈસા, અને ૧ પૈસો એટલે ૩ પાઈ. એટલે કે ૧ રૂપિયાના કુલ ૬૪ પૈસા અથવા ૧૯૨ પાઈ થતી હતી.
• કાગળની નોટો અને RBI (૧૮૬૧ અને ૧૯૩૫): ૧૮૬૧ માં પેપર કરન્સી એક્ટ હેઠળ પ્રથમ વખત કાગળની નોટો છાપવામાં આવી. ત્યારબાદ ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૫ ના રોજ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની સ્થાપના થઈ અને નાણાકીય નિયંત્રણ તેના હાથમાં આવ્યું. જાન્યુઆરી ૧૯૩૮ માં આરબીઆઈએ કિંગ જ્યોર્જ છઠ્ઠાના ફોટાવાળી ૫ રૂપિયાની નોટ બહાર પાડી હતી.

અખંડ ભારતના ભૌગોલિક ટુકડા: પાંચ મોટા ભાગલા

આપણે સામાન્ય રીતે ૧૯૪૭ ના ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા વિશે જ જાણીએ છીએ, પરંતુ બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન વહીવટી અને ભૌગોલિક રાજનીતિના કારણે અખંડ ભારતના પર્વતમાળાઓથી લઈને દરિયા કિનારા સુધીના કુલ ૫ મોટા ભાગલા પડ્યા હતા:

• અફઘાનિસ્તાન (૧૮૯૩): બ્રિટિશ અને અફઘાન શાસકો વચ્ચેના વિવાદ બાદ 'ડ્યુરેન્ડ લાઇન' દોરીને અફઘાનિસ્તાનને ભારતીય પ્રદેશોથી અલગ કરવામાં આવ્યું.
• નેપાળ અને ભૂતાન (૧૯૨૦ નો દાયકો): બ્રિટિશ સરકારે વિશેષ સંધિઓ કરીને આ બંને હિમાલયન રાજ્યોને સત્તાવાર રીતે સ્વતંત્ર દેશો જાહેર કર્યા.
• મ્યાનમાર - બર્મા (૧૯૩૭): ગવર્મેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા એક્ટ ૧૯૩૫ અંતર્ગત ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૭ ના રોજ બર્માને બ્રિટિશ ભારતથી વહીવટી રીતે સંપૂર્ણ અલગ કરી દેવાયું.
• ભારત-પાકિસ્તાન વિભાજન (૧૯૪૭): ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ ધર્મના આધારે દેશના સૌથી પીડાદાયક ભાગલા પડ્યા, જેમાં પશ્ચિમ પાકિસ્તાન અને પૂર્વ પાકિસ્તાન (હાલનું બાંગ્લાદેશ) અસ્તિત્વમાં આવ્યા. આ સરહદ 'રેડક્લિફ લાઇન' તરીકે ઓળખાય છે.
• બાંગ્લાદેશનું સર્જન (૧૯૭૧): ૧૯૪૭ માં બનેલું પૂર્વ પાકિસ્તાન ૧૯૭૧ ના ઐતિહાસિક યુદ્ધ બાદ ભારતના સહયોગથી પાકિસ્તાનથી મુક્ત થઈને સ્વતંત્ર 'બાંગ્લાદેશ' બન્યું.

ભારતની આઝાદીના લડવૈયાઓ: બે વિચારધારા, એક લક્ષ્ય

ભારતની આઝાદી કોઈ એક વ્યક્તિ કે આંદોલનનું પરિણામ નથી, પરંતુ તે લાખો દેશભક્તોના બલિદાનની આહુતિ છે. ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને બે મુખ્ય પ્રવાહોમાં સમજી શકાય:

• અહિંસક અને જન આંદોલનનો પ્રવાહ
• મહાત્મા ગાંધી: ૧૯૧૫ માં ભારત પરત ફર્યા બાદ તેમણે સત્ય અને અહિંસાના જોરે દેશભરમાં જનજાગૃતિ આણી. અસહકાર, સવિનય કાનૂન ભંગ (દાંડી કૂચ) અને 'હિંદ છોડો' આંદોલન દ્વારા તેમણે અંગ્રેજોને ઘૂંટણિયે લાવી દીધા.
• સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ: બારડોલી સત્યાગ્રહના પ્રણેતા અને ભારતના લોખંડી પુરુષ. તેમણે આઝાદી પછી ૫૬૨ રજવાડાંઓનું એકીકરણ કરીને આજના ભૌગોલિક ભારતનું નિર્માણ કર્યું.
• જવાહરલાલ નેહરુ: યુવા નેતા જેમણે ૧૯૨૯ ના લાહોર અધિવેશનમાં 'પૂર્ણ સ્વરાજ' નો સંકલ્પ લીધો અને દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન બન્યા.
• સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી પ્રવાહ
• નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ: "તુમ મુજે ખૂન દો, મૈં તુમ્હે આઝાદી દૂંગા" ના નારા સાથે તેમણે વિદેશમાં 'આઝાદ હિંદ ફોજ' (INA) ની રચના કરી અંગ્રેજો સામે સશસ્ત્ર યુદ્ધ છેડ્યું.
• શહીદ ભગત સિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરુ: ઇન્કિલાબ ઝિંદાબાદના નારા સાથે માત્ર ૨૩ વર્ષની ઉંમરે હસતા મુખે ફાંસી વહોરી લેનાર આ વીરોએ દેશના કરોડો યુવાનોની અંદર દેશભક્તિનો લાવા પ્રગટાવ્યો.
• ચંદ્રશેખર આઝાદ: જેમનું નામ જ તેમની પ્રતિજ્ઞા હતી. અંગ્રેજો સામે લડતા લડતા અલ્હાબાદના પાર્કમાં જ્યારે છેલ્લી ગોળી બચી, ત્યારે તેમણે પોતે જ શહીદી વહોરી લીધી પણ જીવતેજીવ પકડાયા નહીં.
• ગુજરાતનું વિશેષ યોગદાન
• ગુજરાતની ધરતી ક્રાંતિ અને સત્યાગ્રહ બંનેની સાક્ષી રહી છે. શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ લંડનમાં 'ઇન્ડિયા હાઉસ' સ્થાપીને વિદેશી ધરતી પર ક્રાંતિનું કેન્દ્ર બનાવ્યું. મેડમ ભીખાઈજી કામાએ ૧૯૦૭ માં જર્મનીમાં ભારતનો પ્રથમ કાલ્પનિક રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ફરકાવ્યો. જ્યારે ઝવેરચંદ મેઘાણી જેવા રાષ્ટ્રીય શાયરે પોતાની કલમથી બ્રિટિશ શાસનની ઉંઘ હરામ કરી દીધી હતી.

વંદે માતરમ્: ક્રાંતિનો શંખનાદ ફૂકનાર રાષ્ટ્રીય ગીતના ૧૫૦ વર્ષ

વર્ષ ૨૦૨૬ ની ઉજવણીમાં 'વંદે માતરમ્' ગીત કેન્દ્ર સ્થાને છે, કારણ કે આ ગીતના લેખનને ૧૫૦ વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યા છે.

• ઇતિહાસ: આ ગીતની રચના ૭ નવેમ્બર ૧૮૭૬ ના રોજ મહાન બંગાળી લેખક બંકિમચંદ્ર ચટોપાધ્યાય દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને પાછળથી તેને ૧insert૨ ની નવલકથા 'આનંદમઠ' માં સ્થાન મળ્યું.
• આઝાદીની લડતમાં પ્રદાન: ૧૮૯૬ માં ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં તેને પ્રથમ વાર ગાયું હતું. ૧૯૦૫ ના બંગાળના ભાગલા વખતે આ ગીત દેશભક્તિનું સૌથી મોટું હથિયાર બન્યું. અંગ્રેજો આ નારાથી એટલા ડરતા કે તેમણે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
• રાષ્ટ્રીય દરજ્જો: ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ના રોજ બંધારણ સભાએ તેને રાષ્ટ્રગીત 'જન ગણ મન' ની સમકક્ષ 'રાષ્ટ્રીય ગીત' નો દરજ્જો આપ્યો.

આઝાદી સમયની આર્થિક સ્થિતિ (ગોલ્ડ રેટ અને ડૉલર)

• ૧૯૪૭ માં ૧ રૂપિયો = ૧ ડૉલર?: સોશિયલ મીડિયા પર ચાલતી આ વાત એક અફવા છે. વાસ્તવમાં ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ ૧ બ્રિટિશ પાઉન્ડ = ૧૩.૩૩ રૂપિયા હતા અને તે સમયે ૧ ડૉલરની કિંમત આશરે ૪.૭૬ રૂપિયા હતી.
• સોનાનો ભાવ (૧૯૪૭): આઝાદીના વર્ષમાં ૧૦ ગ્રામ શુદ્ધ સોનાની કિંમત માત્ર રૂપિયા ૮૮.૬૨ હતી.

આઝાદી સમયે ભારતનું નકશા માળખું (રજવાડાં)

• ૫૬૨ દેશી રજવાડાં: ભારતમાં ૫૬૨ નાના-મોટા રાજાઓના રાજ્યો હતા. અંગ્રેજોએ તેમને કાં તો ભારતમાં જોડાવાની, કાં પાકિસ્તાનમાં જવાની અથવા સ્વતંત્ર રહેવાની છૂટ આપી હતી.
• ત્રણ વિવાદિત રાજ્યો: જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ અને કાશ્મીર ભારતમાં જોડાવા તૈયાર નહોતા. સરદાર પટેલે પોતાની કુનેહથી આ ત્રણેયને ભારતમાં ભેળવી દીધા.

સરદાર પટેલની અદ્ભુત રાજનીતિ: જૂનાગઢ અને હૈદરાબાદનું ભારત સંઘમાં વિલીનીકરણ

૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ દેશ આઝાદ તો થયો, પરંતુ અંગ્રેજો ભારતને તોડવા માટે એક મોટો કાયદો મૂકીને ગયા હતા. તેમણે ૫૬૨ દેશી રજવાડાંઓને એવી છૂટ આપી કે તેઓ ઈચ્છે તો ભારતમાં જોડાય, ઈચ્છે તો પાકિસ્તાનમાં જાય અથવા સ્વતંત્ર રહે.

આવા કપરા સમયે ભારતના લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે પોતાના સેક્રેટરી વી. પી. મેનન સાથે મળીને મોટાભાગના રજવાડાંઓને ભારતમાં જોડી દીધા. પરંતુ, બે રાજ્યો—જૂનાગઢ અને હૈદરાબાદ—એ ભારતની ચિંતા વધારી દીધી હતી. સરદાર પટેલે આ બંનેને કેવી રીતે સીધા દોર કર્યા, તેની વાર્તા કોઈપણ ફિલ્મી વાર્તા કરતાં ઓછી નથી:

• જૂનાગઢનો કિસ્સો: નવાબની કૂતરા ભક્તિ અને આરઝી હકૂમત 🐕: ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલું જૂનાગઢ ભૌગોલિક રીતે ચારેય બાજુથી ભારતથી ઘેરાયેલું હતું અને ત્યાંની ૮૦% થી વધુ વસ્તી હિન્દુ હતી. પરંતુ, જૂનાગઢનો મુસ્લિમ નવાબ મહોબત ખાન ત્રીજો કૂતરા પાળવાનો ભારે શોખીન હતો (તેણે પોતાના કૂતરાઓના લગ્નમાં લાખો રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા).
• નવાબની ચાલ: પાકિસ્તાનના મોહમ્મદ અલી ઝીણાની લાલચમાં આવીને નવાબે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ જૂનાગઢને પાકિસ્તાન સાથે જોડવાની જાહેરાત કરી દીધી.
• સરદારનો એક્શન પ્લાન: સરદાર પટેલે આ વાતનો સખત વિરોધ કર્યો. તેમણે જૂનાગઢ ફરતે ભારતીય સેના ગોઠવીને આર્થિક નાકેબંધી કરી દીધી. બીજી તરફ, મુંબઈમાં શામળદાસ ગાંધીની આગેવાની હેઠળ 'આરઝી હકૂમત' (સમાંતર સરકાર) ની સ્થાપના કરવામાં આવી અને પ્રજાએ બળવો કર્યો.
• પરિણામ: લોકક્રાંતિથી ડરીને નવાબ મહોબત ખાન પોતાના કૂતરાઓ અને બેગમોને લઈને રાતોરાત પ્લેનમાં પાકિસ્તાન ભાગી ગયો. ત્યારબાદ ૯ નવેમ્બર ૧૯૪૭ ના રોજ ભારતીય સેનાએ જૂનાગઢનો કબજો લીધો. ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ માં લોકમત (Referendum) લેવાયો, જેમાં ૯૯% થી વધુ જનતાએ ભારતની તરફેણમાં વોટ આપ્યો.
• હૈદરાબાદ: ઓપરેશન પોલો અને નિઝામનું અભિમાન ⚡: હૈદરાબાદ તે સમયે ભારતનું સૌથી મોટું અને સૌથી ધનિક રજવાડું હતું. ત્યાંના શાસક નિઝામ ઓસ્માન અલી ખાન વિશ્વના સૌથી અમીર માણસોમાંના એક હતા. હૈદરાબાદ ભારતની બિલકુલ વચ્ચે (દક્ષિણ ભારતમાં) આવેલું હોવા છતાં, નિઝામ તેને એક સ્વતંત્ર દેશ બનાવવા માંગતા હતા અથવા પાકિસ્તાનમાં ભળવા માંગતા હતા.
• રઝાકારોનો આતંક: નિઝામે ભારત સાથે જોડાવાની ના પાડી દીધી અને તેના કટ્ટરપંથી સેનાપતિ કાસિમ રિઝવીના નેતૃત્વમાં 'રઝાકાર' નામના ખાનગી લશ્કરે હૈદરાબાદની હિન્દુ જનતા પર ભયાનક અત્યાચારો અને લૂંટફાટ શરૂ કરી દીધી.
• સરદારની લોખંડી કાર્યવાહી: સરદાર પટેલે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતના પેટમાં હૈદરાબાદ નામનું કેન્સર અમે સહન નહીં કરીએ. સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮ માં જ્યારે નિઝામ પાકિસ્તાન અને યુએન (UN) પાસે મદદ માંગવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે સરદારે ભારતીય સેનાને આદેશ આપ્યો.
• ઓપરેશન પોલો (Operation Polo): ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮ ના રોજ ભારતીય સેનાએ હૈદરાબાદ પર ચઢાઈ કરી, જેને 'ઓપરેશન પોલો' નામ આપવામાં આવ્યું (કારણ કે તે સમયે હૈદરાબાદમાં દુનિયામાં સૌથી વધુ પોલોના મેદાનો હતા). માત્ર ૫ દિવસમાં નિઝામના લશ્કરે આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું.
• પરિણામ: ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮ ના રોજ અહંકારી નિઝામ ઘૂંટણિયે પડ્યો અને રેડિયો પર સરદાર પટેલ સામે આવીને ભારત સંઘમાં જોડાવાના દસ્તાવેજ પર સહી કરી દીધી.

Conclusion: વિકસિત ભારત @ ૨૦૪૭ નો સંકલ્પ

સુરતના દરિયાકિનારે વેપારના બહાને પગ મૂકનાર ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીથી શરૂ થયેલી ગુલામીની વાર્તા, અગણિત ક્રાંતિકારીઓના લોહી અને બલિદાન બાદ ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ આઝાદીના સૂર્યોદયમાં બદલાઈ હતી. આજે ભારત વિશ્વની પાંચમી સૌથી મોટી આર્થિક સત્તા અને સૌથી સશક્ત લોકશાહી તરીકે ગર્વથી ઊભું છે.

વર્ષ ૨૦૨૬ની આ ૮૦મી સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણી આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણી આઝાદી કેટલી કિંમતી છે. વંદે માતરમ્ ગીતના ૧૫૦ વર્ષ અને સરદાર પટેલ જેવા મહાપુરુષોની કુનેહના કારણે જ આજે આપણે અખંડ ભારતમાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ. હવે સમય આપણો છે. આપણે માત્ર ઇતિહાસને યાદ નથી કરવાનો, પરંતુ દેશના વીરોએ જોયેલા સપનાને સાકાર કરવા માટે 'વિકસિત ભારત @ ૨૦૪૭' ના લક્ષ્ય તરફ સાથે મળીને આગળ વધવાનું છે.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (Frequently Asked Questions - FAQs)

પ્રશ્ન ૧: ભારત ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ જ કેમ આઝાદ થયું? આ તારીખ કોણે નક્કી કરી હતી?

જવાબ : ભારતના છેલ્લા બ્રિટિશ વાઇસરોય લોર્ડ માઉન્ટબેટને ૧૫ ઓગસ્ટની તારીખ નક્કી કરી હતી. કારણ કે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૫ ના રોજ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાનની સેનાએ બ્રિટન અને સાથી દેશો સામે આત્મસમર્પણ કર્યું હતું. માઉન્ટબેટન આ દિવસને પોતાના જીવનનો સૌથી મોટો વિજય માનતા હોવાથી તેમણે ભારતની આઝાદી માટે આ દિવસ પસંદ કર્યો હતો.

પ્રશ્ન ૨: ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત (National Song) અને રાષ્ટ્રગીત (National Anthem) વચ્ચે શું તફાવત છે?

જવાબ : ભારતનું રાષ્ટ્રગીત 'જન ગણ મન' છે (રચયિતા: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર), જે દેશની સાર્વભૌમત્વ અને વિવિધતાને દર્શાવે છે અને તેને ગાવાનો સમય ૫૨ સેકન્ડનો છે. જ્યારે ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગીત 'વંદે માતરમ્' છે (રચયિતા: બંકિમચંદ્ર ચટોપાધ્યાય), જે આઝાદીની લડતનું પ્રતીક હતું. બંધારણ મુજબ આ બંને ગીતોને સમાન દરજ્જો અને સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.

પ્રશ્ન ૩: આઝાદી સમયે (૧૯૪૭ માં) ભારતમાં સોનાનો અને ડૉલરનો ભાવ શું હતો?

જવાબ : ૧૯૪૭ માં ૧૦ ગ્રામ શુદ્ધ સોનાની કિંમત આશરે રૂપિયા ૮૮.૬૨ હતી. સોશિયલ મીડિયા પર ચાલતી અફવાઓથી વિપરીત, આઝાદી સમયે ૧ રૂપિયો = ૧ ડૉલર નહોતો, પરંતુ ૧ ડૉલરની કિંમત આશરે ૪.૭૬ રૂપિયા અને ૧ બ્રિટિશ પાઉન્ડની કિંમત ૧૩.૩૩ રૂપિયા હતી.

પ્રશ્ન ૪: સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે જૂનાગઢ અને હૈદરાબાદને ક્યારે ભારતમાં જોડ્યા?

જવાબ : લોકક્રાંતિ અને આર્થિક નાકેબંધી બાદ ૯ નવેમ્બર ૧૯૪૭ ના રોજ ભારતીય સેનાએ જૂનાગઢનો વહીવટ પોતાના હાથમાં લીધો હતો. જ્યારે હૈદરાબાદને ભારતમાં જોડવા માટે ૧૩ થી ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮ દરમિયાન 'ઓપરેશન પોલો' નામની સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.

પ્રશ્ન ૫: અંગ્રેજોના સમયમાં ભારતીય રૂપિયાની ગણતરી કેવી રીતે થતી હતી?

જવાબ : બ્રિટિશ શાસનમાં દશાંશ પદ્ધતિ (૧ રૂપિયો = ૧૦૦ પૈસા) નહોતી. તે સમયે ૧ રૂપિયો = ૧૬ આના, ૧ આનો = ૪ પૈસા, અને ૧ પૈસો = ૩ પાઈ થતા હતા. એટલે કે આખા રૂપિયામાં કુલ ૬૪ પૈસા અથવા ૧૯૨ પાઈ થતી હતી.

⚠️ ડિસ્ક્લેમર (Disclaimer)

આ બ્લોગ પોસ્ટમાં આપવામાં આવેલી તમામ ઐતિહાસિક માહિતી, તથ્યો (જેવા કે જૂના સિક્કાની ગણતરી, ભાગલાનો ઇતિહાસ, ૧૯૪૭માં સોના અને ડૉલરનો ભાવ વગેરે) ઇતિહાસના પુસ્તકો, દસ્તાવેજો અને ઉપલબ્ધ સત્તાવાર સ્ત્રોતો પર આધારિત છે. આ લેખનો હેતુ માત્ર શૈક્ષણિક અને માહિતી પ્રદાન કરવાનો છે. કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક કે આર્થિક ડેટામાં સમય જતાં નવા સંશોધનોના આધારે ફેરફાર હોઈ શકે છે. જો તમે કોઈ શૈક્ષણિક સંશોધન કે પ્રોજેક્ટ માટે આ માહિતીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા હોવ, તો સત્તાવાર સરકારી સ્ત્રોતો સાથે તેની ચકાસણી કરવા વિનંતી છે.

Source:

૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ અને વંદે માતરમ્ થીમ

(૧) ભારત સરકારના પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો (PIB India) દ્વારા જાહેર કરાયેલી સત્તાવાર અખબારી યાદી મુજબ, ૨૦૨૬ ની ઉજવણીમાં 'વંદે માતરમ્ ના ૧૫૦ વર્ષ' અને 'વિકસિત ભારત@૨૦૪૭ માટે યુવા શક્તિ' મુખ્ય થીમ તરીકે રાખવામાં આવી છે [૧.૩.૧, ૧.૩.૩].

(૨) વંદે માતરમ્ ની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે કેન્દ્ર સરકારના સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય દ્વારા લોન્ચ કરાયેલ સત્તાવાર પોર્ટલ Vande Mataram 150 પરથી ગીતના ઇતિહાસની પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે [૧.૪.૧].

(૩) ૭૯ વર્ષ કે ૮૦મો સ્વતંત્રતા દિવસ? : આ ગણતરીના વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ માટે Vajiram & Ravi Current Affairs અને The Economictimes ના અહેવાલોનો સંદર્ભ લેવાયો છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ એ ૮૦મી ઉજવણી છે જ્યારે આઝાદીના ૭૯ વર્ષ પૂર્ણ થાય છે [૧.૩.૩, ૧.૩.૫].

(૪) બ્રિટિશ શાસન અને આર્થિક ઇતિહાસ (નાણું) : ૧૮૩૫નો કોઈનેજ એક્ટ, ૧૮૬૧નો પેપર કરન્સી એક્ટ અને ૧૯૩૫ માં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની સ્થાપના અંગેના ડેટા રિઝર્વ બેંકના સત્તાવાર મ્યુઝિયમ આર્કાઈવ્ઝ અને ઐતિહાસિક ચલણ દસ્તાવેજોમાંથી ચકાસવામાં આવ્યા છે.

(૫) આઝાદી સમયે (૧૯૪૭) સોનાના ભાવ અને ડૉલર વિરુદ્ધ રૂપિયાના વિનિમય દર (Exchange Rate) માટે ગૂગલ ફાઇનાન્સ હિસ્ટોરિકલ ડેટાનો ઉપયોગ કરાયો છે.

(૬) જૂનાગઢ અને હૈદરાબાદનું વિલીનીકરણસરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને વી. પી. મેનન દ્વારા લિખિત ભારતીય રાજ્યોના એકીકરણના અધિકૃત દસ્તાવેજો અને ભારત સરકારના માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયના ડિજિટલ આર્કાઈવ્ઝમાંથી આ રસપ્રદ કિસ્સાઓની પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે.

જય હિન્દ, વંદે માતરમ્!