ચૈતર વસાવાને 7 વર્ષની સજા: શું ધારાસભ્ય પદ જશે?

ચૈતર વસાવાને 7 વર્ષની સજા: શું ધારાસભ્ય પદ જશે? જાણો શું કહે છે લોક પ્રતિનિધિત્વ કાનૂન અને આગળના વિકલ્પો.

ચૈતર વસાવા કેસમાં રાજપીપળા સેશન્સ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો.

ગુજરાતના રાજકારણમાંથી આ સમયના સૌથી મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. આમ આદમી પાર્ટી (AAP) ના ડેડિયાપાડાના ફાયરબ્રાન્ડ ધારાસભ્ય ચૈતર વસાવાને રાજપીપળા સેશન્સ કોર્ટે ૭ વર્ષની સખત કેદ અને ₹૨૫,૦૦૦ના દંડની સજા સંભળાવી છે. વર્ષ ૨૦૨૩ના સરકારી વનકર્મી પર હુમલો કરવાના અને ખંડણી વસૂલવાના હાઈ-પ્રોફાઈલ કેસમાં અદાલતે આ ચુકાદો આપ્યો છે.

આ આકરા ચુકાદા બાદ ગુજરાતના રાજકીય અને કાનૂની વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જાગી છે કે, શું ચૈતર વસાવા પોતાનું ધારાસભ્ય પદ ગુમાવશે? ભારતીય બંધારણ અને લોક પ્રતિનિધિત્વ કાનૂન આ બાબતે શું કહે છે? અને હવે ચૈતર વસાવા પાસે કયા કાનૂની રસ્તાઓ બચ્યા છે? ચાલો આ તમામ પાસાઓને વિગતવાર અને સરળ ભાષામાં સમજીએ.

લોક પ્રતિનિધિત્વ કાનૂન (RPA, 1951) ની કડક જોગવાઈઓ

ભારતમાં લોકસભા, રાજ્યસભા અથવા વિધાનસભાના સભ્યોના પદ અને તેમની લાયકાત સંબંધિત તમામ નિયમો લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૧ (representation of the people act) હેઠળ નક્કી થાય છે. આ કાયદાની કલમ ૮(૩) લોકપ્રતિનિધિઓના ક્રિમિનલ કેસ અને સજા અંગે બહુ સ્પષ્ટ છે:

• ૨ વર્ષ કે તેથી વધુ સજા પર તાત્કાલિક ગેરલાયકાત: જો કોઈ પણ ચાલુ સાંસદ (MP) કે ધારાસભ્ય (MLA) ને કોઈ ગુનાહિત કેસમાં કોર્ટ દ્વારા ૨ વર્ષ કે તેનાથી વધુ સમયની જેલની સજા ફટકારવામાં આવે, તો તેઓ તાત્કાલિક અસરથી સભ્યપદ માટે ગેરલાયક (Disqualified) ઠરે છે.
• ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ: સજા પામેલી વ્યક્તિ માત્ર જેલમાં રહે ત્યાં સુધી જ નહીં, પરંતુ પોતાની સજા પૂરી કર્યા પછી પણ આગામી ૬ વર્ષ સુધી કોઈ પણ સ્તરની ચૂંટણી લડી શકતી નથી. ચૈતર વસાવાના કિસ્સામાં સજા ૭ વર્ષની હોવાથી, કાયદાકીય રાહત ન મળે તો તેઓ લાંબા સમય સુધી ચૂંટણી પ્રક્રિયાથી દૂર થઈ શકે છે.

ઐતિહાસિક 'લીલી થોમસ' ચુકાદો (૨૦૧૩)

અગાઉના સમયમાં કાયદામાં એવી જોગવાઈ હતી કે નીચલી કોર્ટની સજા સામે ઉપલી કોર્ટમાં અપીલ કરવા માટે ૩ મહિનાનો સમય મળતો હતો અને ત્યાં સુધી સભ્યપદ બચી જતું હતું. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૩માં સુપ્રીમ કોર્ટે લીલી થોમસ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર ના ઐતિહાસિક કેસમાં આ રાહત રદ કરી દીધી હતી. હવે, ચુકાદો આવતાની સાથે જ ગેરલાયકાત આપોઆપ લાગુ થઈ જાય છે અને વિધાનસભા સચિવાલય દ્વારા માત્ર તેની સત્તાવાર જાહેરાત (Notification) કરવાની રહે છે.

ચૈતર વસાવા પાસે ધારાસભ્ય પદ્દ બચાવવા કયા કાનૂની વિકલ્પો છે? 

રાજપીપળા સેશન્સ કોર્ટના આ આદેશ સામે ચૈતર વસાવા અને તેમની લીગલ ટીમ પાસે હવે ગુજરાત હાઈકોર્ટ ના દ્વાર ખટખટાવવાનો એકમાત્ર કાનૂની રસ્તો છે. હાઈકોર્ટમાં તેઓ મુખ્યત્વે બે પ્રકારની રાહત મેળવવા માટે કાનૂની લડત આપશે:

• જામીન અને સજા પર રોક (Suspension of Sentence)
• તેઓ સેશન્સ કોર્ટના ચુકાદાને પડકારીને હાઈકોર્ટમાંથી નિયમિત જામીન (Bail) મેળવવા અને જેલની સજાના અમલીકરણ પર વચગાળાની રોક (Stay) લગાવવા માટે અરજી કરશે. જો હાઈકોર્ટ આ મંજૂર કરે, તો તેઓ જેલની બહાર આવી શકશે. પરંતુ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે, માત્ર સજા પર રોક લાગવાથી ધારાસભ્ય પદ બચી શકતું નથી.
• દોષિત ઠેરવવાના આદેશ પર રોક (Stay on Conviction) - સૌથી મહત્વનો વિકલ્પ
• કાયદાકીય જોગવાઈ મુજબ, જ્યાં સુધી હાઈકોર્ટ નીચલી કોર્ટના કન્વિક્શન (એટલે કે દોષિત ઠેરવવાના આદેશ) પર સ્ટે ન આપે, ત્યાં સુધી ગેરલાયકાત રદ થઈ શકતી નથી.
• જો ગુજરાત હાઈકોર્ટ વસાવાની સજા અને દોષિત ઠેરવવાના આદેશ (Conviction) બંને પર વચગાળાનો સ્ટે આપી દે, તો જ તેમનું સભ્યપદ અકબંધ રહી શકે છે.
• આ બાબતનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ ભૂતકાળમાં રાહુલ ગાંધીના 'મોદી સરનેમ' કેસમાં જોવા મળ્યું હતું, જ્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે તેમના કન્વિક્શન પર સ્ટે આપતા તેમનું સાંસદ પદ પુનઃસ્થાપિત થયું હતું.

લોક પ્રતિનિધિત્વ ધારા (RPA) ની કલમ ૮(૩) અને લીલી થોમસ ચુકાદા (૨૦૧૩) હેઠળ મોટા નેતાઓએ પણ બે વર્ષ કે તેથી વધુની સજા થતાં જ પોતાનું સાંસદ કે ધારાસભ્ય પદ તાત્કાલિક ગુમાવવું પડ્યું હોય તેવા કેસો વિશે જાણીએ

• રાહુલ ગાંધી (ભૂતપૂર્વ સાંસદ, વાયનાડ)
• કેસ અને સજા: વર્ષ ૨૦૨૩માં સુરતની કોર્ટે 'મોદી સરનેમ' બદનક્ષી (Defamation) કેસમાં કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીને ૨ વર્ષની જેલની સજા ફટકારી હતી.
• પરિણામ: સજા જાહેર થતાંની સાથે જ લોકસભા સચિવાલય દ્વારા તેમનું સાંસદ પદ રદ કરવામાં આવ્યું હતું.
• વર્તમાન સ્થિતિ: બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે તેમના 'કન્વિક્શન' (દોષિત ઠેરવવાના આદેશ) પર સ્ટે આપ્યો, જેના કારણે તેમનું સાંસદ પદ પુનઃસ્થાપિત થયું હતું.
• લાલુ પ્રસાદ યાદવ (ભૂતપૂર્વ સાંસદ અને બિહારના પૂર્વ સીએમ)
• કેસ અને સજા: સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં રાંચીની ખાસ સીબીઆઈ કોર્ટે કરોડો રૂપિયાના પ્રખ્યાત ચારા કૌભાંડ (Fodder Scam) માં લાલુ પ્રસાદ યાદવને ૫ વર્ષની જેલની સજા સંભળાવી હતી.
• પરિણામ: ૨૦૧૩ના 'લીલી થોમસ' ચુકાદા બાદ સભ્યપદ ગુમાવનારા તેઓ દેશના શરૂઆતના મોટા નેતાઓમાંથી એક હતા. તેમનું લોકસભા સભ્યપદ તાત્કાલિક રદ થયું હતું અને તેઓ લાંબા સમય સુધી ચૂંટણી લડવા માટે ગેરલાયક ઠર્યા હતા.
• જયલલિતા (ભૂતપૂર્વ ધારાસભ્ય અને તમિલનાડુના પૂર્વ સીએમ)
• કેસ અને સજા: સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪માં બેંગલુરુની ખાસ અદાલતે તમિલનાડુના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી જે. જયલલિતાને આવક કરતાં વધુ સંપત્તિ (Disproportionate Assets) ના કેસમાં ૪ વર્ષની જેલની સજા અને ₹૧૦૦ કરોડનો દંડ ફટકાર્યો હતો.
• પરિણામ: સજાના કારણે તેમણે તાત્કાલિક મુખ્યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું અને શ્રીરંગમ વિધાનસભા બેઠક પરથી તેમનું ધારાસભ્ય પદ આપોઆપ રદ થઈ ગયું હતું. મુખ્યમંત્રી પદ પર રહેતા સભ્યપદ ગુમાવવું પડ્યું હોય તેવો આ પ્રથમ કિસ્સો હતો.
• આઝમ ખાન (ભૂતપૂર્વ ધારાસભ્ય, રામપુર - યુપી)
• કેસ અને સજા: વર્ષ ૨૦૧૯ના વિવાદાસ્પદ હેટ સ્પીચ (ભડકાઉ ભાષણ) કેસમાં ઓક્ટોબર ૨૦૨૨માં રામપુરની કોર્ટે સમાજવાદી પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતા આઝમ ખાનને ૩ વર્ષની જેલની સજા સંભળાવી હતી.
• પરિણામ: સજાના બીજા જ દિવસે ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા સચિવાલયે તેમની રામપુર સદસ્યતા રદ કરી દીધી હતી અને ત્યાં પેટાચૂંટણી યોજવામાં આવી હતી.
• અબ્દુલ્લા આઝમ ખાન (ભૂતપૂર્વ ધારાસભ્ય, સવાર - યુપી)
• કેસ અને સજા: આઝમ ખાનના પુત્ર અબ્દુલ્લા આઝમને પણ ૨૦૦૮ના એક જૂના કેસમાં કોર્ટે ૨ વર્ષની જેલની સજા ફટકારી હતી.
• પરિણામ: પિતાની જેમ જ, ૨ વર્ષની સજા મળતાની સાથે જ કાયદા મુજબ તેમનું પણ ધારાસભ્ય પદ તાત્કાલિક રદ કરવામાં આવ્યું હતું.

Key highlights:-

ચૈતર વસાવાના કેસમાં આ ચુકાદાઓ કેવી રીતે લાગુ પડે છે?

આ તમામ ચુકાદાઓ જોતાં, જો ચૈતર વસાવાને પોતાનું પદ બચાવવું હોય તો ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરતી વખતે 'લોક પ્રહરી (૨૦૧૮)' અને 'રાહુલ ગાંધી (૨૦૨૩)' ના ચુકાદાઓનો સહારો લેવો પડશે. તેમણે હાઈકોર્ટને કન્વિક્શન પર સ્ટે આપવા માટે મજબૂત કાનૂની કારણો આપવા પડશે, અન્યથા 'લીલી થોમસ (૨૦૧૩)' ના ચુકાદા મુજબ તેમનું પદ આપોઆપ રદ ગણાશે.

નિષ્કર્ષ

તમામ કિસ્સાઓ દર્શાવે છે કે કાયદાની નજરમાં કોઈ પણ પદ મોટું નથી. જો હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટ નીચલી કોર્ટની સજા કે દોષિત હોવાના આદેશ પર રોક (Stay) ન લગાવે, તો લોક પ્રતિનિધિત્વ ધારો કોઈ પણ સાંસદ કે ધારાસભ્યનું પદ છીનવી લે છે.

કાનૂની દ્રષ્ટિએ જોતાં, ચૈતર વસાવા માટે આગામી થોડા દિવસો ખૂબ જ કટોકટીપૂર્ણ છે. જો ગુજરાત હાઈકોર્ટ તરફથી તાત્કાલિક ધોરણે તેમના 'કન્વિક્શન પર સ્ટે' આપવામાં નહીં આવે, તો ગુજરાત વિધાનસભાના સ્પીકર દ્વારા તેમની બેઠક (ડેડિયાપાડા) ખાલી જાહેર કરવામાં આવશે. બેઠક ખાલી જાહેર થયા બાદ નિયમ મુજબ ત્યાં આગામી ૬ મહિનામાં પેટાચૂંટણી (By-Election) યોજવાની નોબત આવી શકે છે.

હવે આખી લડાઈ ગુજરાત હાઈકોર્ટના કાનૂની દાવપેચ પર ટકેલી છે. આ કેસના કારણે આગામી દિવસોમાં ગુજરાતના રાજકારણમાં ગરમાવો વ્યાપી જશે તે ચોક્કસ છે.

disclaimer: આ આર્ટિકલ માત્ર શૈક્ષણિક અને સામાન્ય માહિતી માટે છે. આ બ્લોગનો હેતુ કોઈ પણ ચાલુ કાનૂની પ્રક્રિયા અથવા રાજકીય પક્ષ પર વ્યક્તિગત ટિપ્પણી કરવાનો નથી. અહીં પ્રસ્તુત કાયદાકીય વિગતો લોક પ્રતિનિધિત્વ ધારો અને સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતકાળના ચુકાદાઓ પર આધારિત છે. વાચકોને વિનંતી છે કે આ માહિતીને સત્તાવાર કાનૂની અભિપ્રાય તરીકે ન સ્વીકારવી.